Xã Ngọk Réo, huyện Đăk Hà có tổng dân số toàn xã là 5.557 người, trong đó có 98% dân số là người DTTS. Cũng giống với đồng bào DTTS trên địa bàn tỉnh Kon Tum, người dân tộc Xê Đăng ở xã Ngọk réo có lối sống gắn với núi rừng, nương rẫy, hoạt động sản xuất chủ yếu phụ thuộc vào tự nhiên. Từ xa xưa người DTTS ở đây đã tạo cho mình các loại hình sinh hoạt văn hóa tinh thần rất phong phú, đa dạng, mang đậm văn hóa núi rừng, nương rẫy, được gìn giữ và lưu truyền qua các thế hệ. Trong đó phải kể đến vũ điệu múa Xoang là một phần không thể thiếu được trong “Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên”, ở đâu có lễ hội, có tiếng cồng, tiếng chiêng ở đó có vũ điệu múa Xoang.
Tuy nhiên gần đây do xu thế hội nhập, nguồn Internet phát triển, nhiều loại hình văn hóa cũng theo đó xâm nhập sâu vào từng thôn, từng làng làm ảnh hưởng rất lớn đến phong tục tập quán, văn hóa truyền thống của người dân tộc thiểu số. Đặc biệt là vũ điệu Xoang nghi thức của người dân tộc Xê Đăng tại xã Ngọk Réo đang đứng trước nguy cơ bị mai một không có tính kế thừa, trong khi đó những người già có hiểu biết về văn hóa múa Xoang nghi thức tại xã Ngọk Réo đã lần lượt qua đời (hiện tại chỉ còn một nghệ nhân là bà Y Der ở thôn Kon Sơ Tiu, người có hiểu biết và nắm giữ nhiều điệu Xoang nghi thức, nghi lễ của làng nhưng cũng đã lớn tuổi). Các em học sinh người dân tộc thiểu số tại địa phương là tầng lớp kế cận mang trong mình trách nhiệm lưu giữ, bảo tồn nét văn hóa truyền thống này lại đang chuyển hướng sang thích thú những dòng nhạc hiện đại không còn hứng thú với văn hóa múa Xoang nghi thức nữa.
Nhằm bảo tồn, lưu giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tại địa phương, Trường THCS xã Ngọk Réo (huyện Đăk Hà) đưa ra nhiều giải pháp nhằm đem lại hiệu quả cao nhất trong việc bồi dưỡng tầng lớp kế cận, cụ thể là các em học sinh trong nhà trường. Các giải pháp được Chi bộ, Ban giám hiệu, các cô giáo môn Nghệ thuật, Đoàn thanh niên, phụ trách công tác Đội phối hợp với các nghệ nhân lão thành của xã bàn bạc, thảo luận, phân công cụ thể. Liên đội đã thành lập được đội “Tuyên truyền viên nhí” thay nhau tuyên truyền đến phụ huynh tại các thôn, tuyên truyền qua kênh phát thanh măng non của trường trong các giờ ra chơi, 15 phút đầu giờ, chào cờ đầu tuần về giá trị di sản văn hóa múa Xoang - Cồng Chiêng nói chung và vũ điệu Xoang nghi thức nói riêng. Bước đầu làm thay đổi nhận thức và hành động của các bạn trong việc lưu giữ, phát huy bản sắc văn hóa múa Xoang nghi thức tại xã Ngọk Réo.
Thành công lớn nhất là các thầy cô đã hướng dẫn các em học sinh DTTS của trường làm một đề tài nghiên cứu khoa học dự thi cấp huyện, cấp tỉnh, đó là tạo ra “Ấn phẩm lưu giữ - vũ điệu Xoang nghi thức trong lễ hội mừng lúa mới cho học sinh người dân tộc Xê Đăng tại trường THCS xã Ngọk Réo”. Đề tài đã được hội đồng chấm khoa học kỹ thuật cấp huyện, tỉnh đánh giá cao và đạt được giải nhì cấp huyện và giải nhì cấp tỉnh. Giá trị của các đề tài không chỉ nằm ở các giải thưởng mà giá trị thực tiễn nằm ở chỗ từ nay học sinh có thể dựa vào ấn phẩm có thể tự tập luyện cho mình, cho các bạn và mọi người vũ điệu Xoang “Mừng lúa mới” (trong trường hợp vắng mặt nghệ nhân).
Bên cạnh việc tạo ra ấn phẩm lưu giữ vũ điệu Xoang, trường THCS xã Ngọk Réo còn Thành lâp “Đội múa Xoang lưu động” - “Câu lạc bộ Chiêng - Xoang” của trường (80 học sinh) luyện tập, sẵn sàng tham gia các hội thi múa Xoang - cồng chiêng do các cấp tổ chức; tích cực tham gia các lễ hội tại thôn làng. Trong những năm gần đây đội cồng chiêng - Xoang xã Ngọk Réo đã liên tục tham gia các giải của tỉnh và đạt được nhiều giải cao: năm học 2021-2022 đạt giải nhất múa xoang cấp huyện; năm 2023 đạt giải nhất cấp huyện, giải ba cấp tỉnh và được Ban giám khảo và khán giả đánh giá là động tác nhuần nhuyễn, có hồn. Qua các động tác của các em học sinh, dường như đời sống sinh hoạt với nét phong phú, độc đáo của người dân tộc Xê Đăng được tái hiện rõ, giàu tính nghệ thuật. Cô Dương Thị Hoàng Yến, giáo viên môn nghệ thuật, người hướng dẫn cho học sinh làm đề tài “Ấn phẩm lưu giữ - vũ điệu Xoang nghi thức trong lễ hội mừng lúa mới cho học sinh người dân tộc Xê Đăng tại trường THCS xã Ngọk Réo” cho biết: Việc tạo ra ấn phẩm cho học sinh tập luyện mới chỉ dừng lại ở lễ hội “Mừng lúa mới”, ban biên tập của Nhà trường cùng với nghệ nhân Y Den sẽ tiếp tục sưu tầm và tạo nên những ấn phẩm tiếp theo cho các vũ điệu xoang của người Xê Đăng ở xã Ngọk Réo trong thời gian tới.
Bài, ảnh: Phùng Thị Hương
(Trường THCS xã Ngọk Réo)